ДОРНОГОВЬ АЙМГИЙН   САЙХАНДУЛААН СУМ

 

                                    2.1 Сумын товч танилцуулга

 

Сум байгуулагдсан түүх: Анх 1691 онд Халхад Говь мэргэн вангийн хошуу үүсч улмаар Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуу, Автономит засгийн үед Богд хаан уулын аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуу гэгдэж байв.  1924 онд орон нутгийн захиргааг шинэчлэхэд Их-Дулааны хошууны Сайхан сум, 1931 онд Дорноговь аймаг байгууллагдсанаар сумыг олон жилээр даргалж байсан Сайхан занги хэмээх Чоймболын Сайхан, Их-Дулаан уулын “Дулаан”-ыг нийлүүлэн САЙХАНДУЛААН СУМ гэж нэрлэж ирсэн.

Газар зүйн байрлал: Тус сум нь Аймгийн  төвөөс баруун хойш 98 км-т Өлзийт гэдэг газарт төвлөрсөн бөгөөд говийн бүсэд хамаардаг. Сумын нийт нутаг дэвсгэр  955.8 мянган га. Зүүн өмнөд, баруун талаараа өөрийн аймгийн Зүүнбаян, Хөвсгөл, Мандах сумдтай, баруун хойд, хойд, зүүн хойд, зүүн талаараа Дундговь аймгийн Өндөршил, өөрийн аймгийн Айраг, Алтанширээ, Сайншанд сумдтай хил залгаа нутагладаг.

Газрын гадарга, хөрс:  Сумын газар зүйн онцлог хөршний шинж  чанарын хувьд хадан бүрхүүл бүхий бэсрэг уул, толгод элбэгтэй хамгийн өндөрлөг нь далайн түвшнээс дээш 2122 метр өндөрт өргөгдсөн Наранбадрах, Хөгнө, Жавхлант, Хасар, Загал буурал, Их, Бага дулаан, Ягт Хүрээт, Өндөр Ханангийн хэцүүд юм.  Нутгийн хойд хэсгийн газрын гадаргууны ихэнх хэсэг нь цагаан чулуу /өөхөн чулуу/, урд болон баруун урд хэсгийн газрын гадаргуу нь хөрс зөөлөн, оюу, зэсийн хүдэр, барилгын хүрмэн чулуу болон шохойн чулууны нөөц бүхий гадаргуутай болно.

Уур амьсгал: Сумын нутаг байгалийн эрс тэс уур амьсгалтай, жилд унах хур тундасны хэмжээ 14-16мм, салхины голлох чиглэл баруун хойт зүгээс байх  ба салхины дундаж хурд 9-12 м/с, хавар, намрын улиралд 18-28 м/с хүрэх тохиолдол байдаг. Өвөл, зуны улиралд хүчтэй цасан шуурга, аадар бороо 3-5 жилийн давтамжтай тохиолддог. Агаарын дундаж температур 24 хэм хамгийн дээд дулаан 7-р сард 35 хэм, хамгийн их хүйтэн 1-р сард -28 хэм хүрнэ. Хур бороо элбэгтэй жилд нийт нутгийн 20 гаруй газарт задгай ус, тойром тогтох бөгөөд эдгээрээс 2, 4-р багийн нутагт Улаан, Баян тойром хүн, мал ундаалахад тохиромжтой байдаг.

Ашигт малтмал, ургамал, амьтан: Говьд ургадаг цулхир,  царван, зээргэнэ, шар мод, чихэр өвс, хөмүүл, таана зэрэг эмийн болон хүнсний ургамал  ургадаг. Ан амьтдаас аргаль,  хулан, хар сүүлт, цагаан зээр, чоно, үнэг, шилүүс, дорго, туулай, жигүүртнээс тас, бүргэд, элээ, харцага,  шаазгай, ногтруу,  тогоруу, болжмор зэрэг нутгийн болон нүүдлийн шувууд элбэг байдаг.

Сумын нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээ


Нутаг дэвсгэрийн бүтэц

Хэмжээ/ га/

Эзлэх хувь

Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газар

949272.3

99.31

Бэлчээр

948899.8

99.27

Хөдөө аж ахуйн бусад газар

372.5

0.04

Усны эдэлбэр газар

4084.7

0.43

Тусгай хамгаалалттай газар

39814

4.17

Зам, шугам сүлжээний газар

2387

0.25

Хот, суурины эдэлбэр газар

90

0.01

Уул уурхайн газар

16

 

Нийт нутаг дэвсгэр

955839

100.00